Teoria wielorakich inteligencji w nauczaniu języka angielskiego.

Dawno, dawno temu… trochę to dziwne, tak patrząc z perspektywy…

Teoria wielorakich inteligencji w nauczaniu języka angielskiego.

Marcin Stanowski

     Nie wszyscy ludzie uczą się w ten sam sposób. Nie wszyscy używają tych samych zmysłów by uczyć się efektywnie. Psycholog Howard Gardner wyodrębnił i opisał siedem rodzajów inteligencji, które pokrywają się z głównymi obszarami talentów i  umiejętności a zarazem działalności ludzkiej. Każdy człowiek posiada potencjał przynajmniej w jednym obszarze, ale najczęściej dysponuje mieszanką potencjałów o bardzo indywidualnym składzie. To, czy potrafią go usprawniać i rozszerzać zależy w dużym stopniu od danej osoby, ale i od ludzi, którzy wpływają na jej rozwój – między innymi nauczycieli. Niestety, zdolności, poza logiczno – matematycznymi, rzadko ujawniają się w szkole ze względu na zróżnicowane style myślenia i strategie uczenia się cechujące różne osobowości, w nauce szkolnej wtłoczone w jeden system edukacyjny.

Jako nauczyciele możemy wspomagać rozwój wielu inteligencji. W zamieszczonym planie lekcji zostały wykorzystane ćwiczenia skupiające się na następujących zdolnościach: muzyczną, kinestetyczną, werbalną, logiczną, interpersonalną. Lekcja ta została wykorzystana już wiele razy. Zawsze okazywała się sukcesem. Uczniowie nie tylko efektywnie używali języka ale również aktywnie współpracowali i bawili się.

Plan lekcji: Imagination training – ćwiczymy wyobraźnię. olbinski7

wiek: 13-14 (Gimnazjum)       czas: 45 min.   poziom: początkujący – beginners,

pomoce naukowe:

  • reprodukcja obrazu Rafała Olbińskiego „Czas”,
  • muzyka relaksacyjna,
  • karta pracy ucznia z testem luk,

temat : Imagination training – ćwiczymy wyobraźnię.

organizacja pracy w klasie :

  • praca indywidualna,
  • praca w parach grupowa (dwa zespoły po 7-8 osób),

umiejętności:

  • pisanie (uzupełnianie luk),
  • słuchanie ze zwróceniem uwagi na formy Continuous,
  • mówienie, wyobraźnia przestrzenna, koordynacja ruchowa

cele: Uczniowie będą ćwiczyć zagadnienie gramatyczne Present Continuous nieświadomie. Uczniowie będą ćwiczyć słuchanie ze zrozumieniem. Pod koniec lekcji uczniowie powinni być w stanie omówić temat i symbolikę prezentowanego obrazu. Uczniowie będą lepiej rozumieli i używali czasu Present Continuous. Rozwiną również swe zdolności logicznego myślenia i postrzegania sztuki.

cele nauczyciela: zainteresować uczniów, nadzorować ich pracę w czasie pisania, zachęcać do twórczego podejścia do percepcji sztuki, stymulować wyobraźnię uczniów – rozwijać ich wielorakie inteligencje/ zdolności: muzyczną, kinestetyczną, werbalną, logiczną (H. Gardner)

możliwe problemy: uczniowie mogą początkowo mieć problemy z doborem słownictwa temat może się okazać nie ciekawy dla niektórych uczniów, uczniowie mogą czuć się onieśmieleni faktem, że muszą odgrywać scenkę.

metody:

  • ćwiczenia rozumienia ze słuchu – wypisywanie usłyszanych zwrotów,
  • praca z tekstem – czytanie
  • relaksacja połączona z wizualizacją,
  • elementy wykładu
  • rysowanie z wyobraźni
  • elementy dramy
  • dyskusja stymulowana

Skróty: N – nauczyciel, U – uczeń/ uczniowie,

plan:

  1. Powitanie. N wita U, (6 min) (N: Good morning students! U: Good morning teacher!) Sprawdzenie listy obecności. Sprawdzenie pracy domowej – ewentualne wyjaśnienie wątpliwości. N wyjaśnia temat lekcji i określa cel: poznanie pewnego obrazu. N nie wyjawia tematyki obrazu.
  2.  (8 min) N tłumaczy, że aby móc rozmawiać o sztuce należy najpierw poćwiczyć logiczne myślenie, N wyjaśnia czym są riddles – zagadki. Następnie podaje przykład i razem z uczniami tłumaczy go. Potem N czyta po kolei 3 zagadki i prosi o wyjaśnienie, daje wskazówki. N pozwala uczniom odkryć znaczenie.
Can you name three consecutive days without using the words Monday, Tuesday, Wednesday, Thursday, Friday, Saturday, or Sunday?   A man is to be put to death. He has to choose between three rooms. The first is full of raging fires, the second is full of soldiers with loaded guns, and the third is full of lions that haven’t eaten in 3 years. Which room is safest for him? A woman shoots her husband. Then she holds him under water for over 5 minutes. Finally, she hangs him. But 5 minutes later they both go out together and enjoy a wonderful dinner together. How can this be?
  • Sesja wyobrażeniowa. (10 min) Uczniowie siedzą wygodnie, muzyka relaksacyjna w tle. Nauczyciel czyta opis obrazu prosząc U by go sobie wyobrazili, gdyż za chwilę będę go musieli narysować. Po wysłuchaniu U rysują ów obraz z pamięci/ wyobraźni. W ten sposób również rozumienie ze słuchu jest sprawdzone. Prace U zostają wyeksponowane na tablicy. N stymuluje dyskusję, czyj obraz jest najciekawszy i dlaczego.
  1. Praca z tekstem – wypełnianie luk.  (10 min). U otrzymują karty pracy: jedna na parę. U pracują w parach. Ich celem jest współpraca w uzupełnianiu luk. Luki wymagają uzupełnienia czasownikami w formie Present Contiuous – ćwiczenie gramatyczne (zwrócenie uwagi na is/are/am). Ćwiczenie jest sprawdzone po około 7-8 min. Kolejni uczniowie czytają poszczególne zdania – kilka odpowiedzi jest możliwych do każdej luki. U otrzymują wzmocnienie pozytywne po każdej odpowiedzi.
  2. Drama.  (5-6 min) U podzieleni przez nauczyciela na dwie grupy mają za zadanie odtworzyć opisany obraz za pomocą swych ciał –przestrzennie przedstawić. Obie grupy zostają pochwalone – N wzmacnia w U poczucie własnej wartości.
  3. Dyskusja –  (5 min) N przedstawia obraz i prosi o komentarze. Stymuluje dyskusję, pyta o znaczenia i symbole.

Tematem obrazu jest upływający czas – sens życia, ludzkie zajęcia i cele. N prosi U o podsumowanie o czym była lekcja i czego się podczas niej nauczyli.

Literatura: 1. „How to give your baby encyclopaedic knowledge – more gentle revolution” Glenn Doman 2. „Rewolucja w uczeniu” Gordon Dryden, Jeannette Vos

3.. “Frames of Mind” Gardner Howard

  1. „Inteligencje wielorakie Teoria w praktyce” Howard Gardner

inteligencja Charakterystyka/ sposoby uczenia
Wizualno-przestrzenna                       (malarze, architekci, stratedzy, nawigatorzy, rzeźbiarze) diagramy, schematy, mapy, wykresy, mapy umysłowe; wykorzystanie gier planszowych, filmów wideo, przeźroczy, symbolów graficznych, programów komputerowych; przekazywanie wiedzy metodą narracyjną wykorzystującą plastyczne opowiadania; malowanie; rysowanie;
Kinestetyczna                               (sportowcy, aktorzy, tancerze, chirurdzy) drama, pantomima, ćwiczenia symulacyjne, lekcje w plenerze, ćwiczenia w laboratorium, “hands-on” oraz wszelkie metody związane komunikacją niewerbalną i z fizycznym zaangażowaniem ucznia
Muzyczno-rytmiczną               (kompozytorzy, dyrygenci, muzycy, wytwórcy instrumentów muzycznych) metody, które łączą fakty i pojęcia z dźwiękiem i rytmem lub zachęcają do wyrażania swoich doświadczeń i opinii w formie piosenki, utworu muzycznego
Interpersonalna                               (politycy, socjologowie świetni liderzy, sprzedawcy, księża, psychoterapeuci i nauczyciele) praca w grupach, uczenie się parami, temat prezentowany przez uczniów, wspólnie opracowywany projekt, dyskusja
Intraperonalna                             (filozofowie, pisarze,) wiedza na temat samego siebie, czyli poznanie samego siebie, honorowanie wartości, które uznałeś za nadrzędne, świadomość uczuć swoich i innych, wysoce rozwinięta świadomość własnego „ja”, wysoce rozwinięta intuicja, wewnętrzna motywacja,
Werbalna/ językowa                     (filologowie, tłumacze, politycy) wrażliwość na wzory i schematy, uporządkowanie, umiejętność prezentowania racji, lubisz czytać, lubisz słuchać, lubisz pisać, piszesz ortograficznie, lubisz zabawy ze słowami, umiejętność przemawiania, publicznych dyskusji.
Logiczno matematyczna                     (fizycy, matematycy, księgowi, informatycy) myślenie abstrakcyjne, systematyczność i dokładność, zorganizowanie, lubisz liczyć, lubisz pracę na komputerach, lubisz rozwiązywać problemy i zagadki logiczne, lubisz eksperymentować w logiczny sposób,

Specyfika zawodu nauczyciela

      Zawód nauczyciela jest zawodem zaufania publicznego. Pojęcie to kojarzy się Polakom przede wszystkim z zawodem wymagającym od wykonujących go osób specjalnych standardów etycznych, moralnych oraz wysokiej jakości usług. Według raportu CBOS z kwietnia 2004 roku

„Zawód zaufania publicznego to zawód, który jest istotny dla ogółu społeczeństwa i charakteryzuje się: szczególną więzią zaufania między klientem a osobą wykonującą dany zawód; obowiązkową tajemnicą zawodową; nienaganną postawą moralną i etyczną osób wykonujących taki zawód; wysokim poziomem jakości świadczonych usług; zorganizowaniem się osób wykonujących ten zawód w obowiązkowym samorządzie zawodowym” (CBOS, 2004 s. 6).

         Społeczna doniosłość zawodu nauczyciela wiąże się z publiczną ocena jego zachowań. W badaniu CBOS dotyczącym opinii społecznej na temat zawodów zaufania publicznego (CBOS, 2004) nauczyciel znajduje się na piątym miejscu na liście tychże zawodów sugerowanej przez respondentów. Według sondażu OBOP, nauczyciel jest drugim, zaraz po lekarzu zawodem, którego przedstawiciele są najbardziej szanowani przez Polaków (OBOP, 2000). Jednakże, nauczyciel to, w przekonaniu Polaków, jeden z najbardziej stresujących (15%), ale i najbardziej szanowanych przez ludzi zawodów (12%) (OBOP, 2000). Poza tym jednak jest uważany za zawód, w którym trudno znaleźć pracę (7%), odpowiedzialny (6%) i szczególnie trudny (6%) (OBOP, 2000).

polskaszkolaDlatego też na pytanie „Czy polskie szkoły wywiązują się ze swoich zadań?” 86% badanych odpowiedziało, że nauczyciel ma bardzo duży wpływ na poziom wiedzy uczniów, co świadczy o przekonaniu Polaków o skuteczności pracy nauczycieli (CBOS, 2001). Polacy wypowiedzieli się również na temat rzetelności pracy nauczycieli, umieszczając zawód nauczyciela na trzecim miejscu po naukowcach i pielęgniarkach wśród najrzetelniejszych (CBOS, 2004).

         Powyższe dane stoją w sprzeczności w stosunku do wizerunku nauczyciela kreowanego przez media. Warte analizy pod tym względem są artykuły w prasie, programy w radiu i telewizji oraz bajki i filmy dla dzieci. Wiele reklam skierowanych do młodych ludzi wykorzystuje w swych przekazach negatywny wzorzec nauczyciela, np.: reklama sieci telefonii komórkowej Plus lub strategia reklamowa batonów Snickers. Na przełomie 2005 i 2006 roku media kilkakrotnie donosiły o wątpliwym etycznie zachowaniu nauczycieli. Te doniesienia łączyły się z żądaniami ograniczenia praw nauczycieli zapisanych w Karcie Nauczyciela, ustawie stanowiącej o zawodzie nauczycielskim. Wyrazem zaniepokojenia środowiska nauczycielskiego było powołanie w kwietniu 2005 roku instytucji społecznego rzecznika praw nauczyciela.

    Rozwój środków masowego przekazu, podniesienie poziomu wykształcenia i rozwój instytucji upowszechniających kulturę sprawiły, że nauczyciel stracił dotychczasową pozycję głównego organizatora kształcenia, a stał się jednym z wielu pracowników oświatowych. W doniesieniach prasowych zawód nauczyciela nie jest wysoko notowany w hierarchii społecznej. Również pod względem warunków materialnych nauczyciele należą do grup zarabiających poniżej średniej krajowej.

      Powszechna wśród nauczycieli opinia głosi, że najlepsze pomoce naukowe, programy nauczania i środki dydaktyczne są zbyteczne, jeśli nauczyciel nie stanowi bogatej, zdrowej psychicznie osobowości, i jeśli nie przejawia postaw innowacyjnych, umiejętności komunikacyjnych i wrażliwości społecznej.

      Karta Nauczyciela zakłada, że powinnością nauczyciela jest dobro dziecka, odpowiedzialność za jego rozwój i przygotowanie do podejmowania decyzji. W związku z tym charakter tego zawodu wskazuje na konieczność posiadania przez nauczyciela odpowiednich cech osobowych. Nauczyciel pełni w szkole rolę specjalisty motywującego uczniów do nauki, pomagającego im w trudnościach dydaktycznych i wychowawczych, rolę opiekuna w sytuacjach niewłaściwego oddziaływania rodziny i kolegów, rolę doradcy rodziny. Współczesny nauczyciel staje dziś w wielorakiej roli, ma być zarówno przykładem dla uczniów na drodze kształtowania się wartości, jak również mistrzem i przewodnikiem po obszarze wiedzy i umiejętności uczniów. Poza tym, ma ciągle doskonalić swój warsztat pracy i wspierać działania szkoły. Biorąc pod uwagę zróżnicowany wiek nauczycieli i ich osobiste predyspozycje, trudno jest sobie wyobrazić, by wszyscy nauczyciele byli w stanie podołać takiej roli, jaka przypadła im do spełnienia.

         Z tego również względu trudno jest podać określone cechy osobowościowe idealnego nauczyciela, który realizowałby założenia instytucji edukacyjnych i skutecznie nauczał. Istotnym jest znalezienie odpowiedzi na pytanie: Jakie cechy określają sylwetkę nauczyciela?

         Rogers (1967) w eseju „Can learning encompass both ideas and feelings” stwierdza, że nauczyciel powinien przejawiać swoją prawdziwą osobowość, jako że uczniowie są wyczuleni na wszelkie przekłamania i reagują zerwaniem więzi w przypadku oszukiwania ich. Zdaniem Rogers’a autentyczność nauczyciela ułatwia empatyczne rozumienie ucznia, a więc spojrzenie na proces nauczania niejako oczami ucznia.

         Mimo, że opracowań dotyczących cech osobowości nauczycieli jest bardzo dużo to jednak to przedstawione przez Banacha (1995); wydają się najbardziej kompleksowe:

  • otwartość i umiejętność kontaktu z młodzieżą, empatia,
  • kompetencja merytoryczna i metodyczna,
  • poszanowanie godności ludzkiej, podmiotowość,
  • sprawiedliwość i obiektywizm w ocenianiu uczniów,
  • dialogowość, negocjacyjność, demokratyczny styl kierowania,
  • dyscyplina i wymagalność, konsekwencja w postępowaniu, wspomaganie w kłopotach,
  • tolerancja, kultura ogólna i pedagogiczna,
  • umiejętność planowania i organizowania pracy własnej i zbiorowej,
  • motywacja i umiejętność samokształcenia oraz doskonalenie swojego warsztatu pracy (rozwój zawodowy),
  • poczucie humoru (Banach, 1995)

         Jak podaje Zaborowski w książce „Psycho-społeczne problemy pracy nauczyciela” nauczycielowi przypisuje się szereg funkcji: funkcję informacyjno-kształcącą, praktyczno-zawodową i funkcję społeczno zawodową. Aby nauczyciel mógł skutecznie wypełniać funkcje nałożone na niego przez społeczeństwo i instytucje edukacyjne musi on być wyposażony w określone kompetencje.

         W tłumaczeniu brytyjskiego słownika „Kształcenie otwarte od A do Z” podana jest następująca definicja kompetencji:

„Kompetencja to szerokie pojęcie, które wyraża umiejętność transferu umiejętności i wiedzy do nowych sytuacji w obrębie sytuacji zawodowej. Obejmuje ono również organizację i planowanie pracy, gotowość do wprowadzenia innowacji i umiejętność radzenia sobie z niecodziennymi zadaniami. Termin ten obejmuje również cechy osobowości niezbędne do efektywnej współpracy z kolegami, menedżerami i klientami” (FRSE, 1997).

         W wydanej niedawno publikacji Komisji Europejskiej „Kompetencje kluczowe” (FRSE, 2005) cytowanych jest kilka definicji kompetencji. Jedną z nich przedstawił w 1996 r. Coolahan:

„Kompetencje to ogólne zdolności (możliwości) oparte na wiedzy, doświadczeniu, wartościach oraz skłonnościach nabytych w wyniku oddziaływań edukacyjnych”.

Komitet Nauk Pedagogicznych PAN opracował standardy kompetencji zawodowych nauczycieli, w których wyszczególniono 5 grup: pragmatyczne, współdziałania, komunikacyjne, kreatywne, informatyczno-moralne (Denek, 1998)

         Dyskusja wokół Europejskiej Strategii Edukacyjnej, tzw. Strategii Lizbońskiej przyniosła efekty w postaci pakietu kompetencji, wymaganych od europejskiego nauczyciela. Kompetencje te związane są z procesem uczenia się i nauczania, a więc są to: umiejętność pracy w wielokulturowej i zróżnicowanej społecznie klasie, tworzenia dogodnych warunków uczenia się. Nauczyciel musi posiadać umiejętność włączania technologii informacyjno-komunikacyjnej do codziennego funkcjonowania uczniów, pracy w różnych zespołach (team work), współpracy przy tworzeniu programów nauczania, organizacji procesu kształcenia i oceniania, a także umiejętność dostrzegania i rozwiązywania problemów, umiejętność stałego poszerzania swojej wiedz i doskonalenia swoich umiejętności. Inne kompetencje związane są z kształtowaniem postaw uczniowskich, np.: umiejętność wykształcenia u uczniów postawy obywatelskiej i społecznej, umiejętność promowania takiego rozwoju kompetencji u uczniów, które pozwolą im z sukcesem funkcjonować w społeczeństwie wiedzy. Poza tym ważnym jest aby nauczyciel potrafił wkomponować wymienione wyżej kompetencje ponadprzedmiotowe w czasie nauczania/uczenia się określonego przedmiotu.

Negatywne komentarze na temat pracy nauczyciela dotyczą rekrutacji na studia pedagogiczne, która ma często postać selekcji negatywnej. Najzdolniejsze jednostki kierują swoje kroki w stronę kierunków bardziej rynkowych a

„wielki popyt na kandydatów w innych intratniejszych zawodach sprawia we wszystkich niemal krajach, iż do zawodu nauczycielskiego dostają się ludzie uprzednio wyselekcjonowani negatywnie w innych zawodach” (Niezgoda, 2004).

 Wyniki pracy nauczyciela zależą nie tylko od wiedzy rzeczowej  i umiejętności, ale także od stosunków łączących go z uczniami oraz od jego postawy wobec uczniów i klasy jako grupy społecznej. Praca nauczyciela polega na tworzeniu sytuacji dydaktycznych i wychowawczych. Na sytuacje te wpływają nieustannie zmęczenie, frustracja, złość, lęk nauczyciela ale również i dekoncentracja uwagi uczniów i spadek ich zainteresowania, których to czynników nauczyciel nie jest w stanie w pełni kontrolować.

Nauczyciel języka – kto to jest?

Szperając  za czymś w sieci odkryłem kim jestem. Jestem coachem. Coachem językowym. Tylko spójrzcie na wyniki wyszukiwarki Google. Myślałem, że jestem nauczycielem, lektorem, ewentualnie trenerem. Teraz wiem, że nie tylko. Sprowokowało mnie to do odgrzebania mojej trenerskiej  pracy dyplomowej, gdzie badałem kompetencje lektorów. Zacząłem swoje wypociny od pytania o istotę pracy nauczyciela i różnice między nauczycielem i lektorem…

Specyfika zawodu lektora

Słownik Języka Polskiego PWN podaje następującą definicję słowa lektor: „1. nauczyciel języka obcego, 2. osoba czytająca teksty w programach radiowych i telewizyjnych, 3. specjalista wygłaszający odczyty z jakiejś dziedziny, 4. osoba czytająca komuś głośno, (…) 7. dawny stopień naukowy; też: osoba mająca ten stopień” (SJP, 2007). W opracowaniu tym słowo lektor jest używane w znaczeniu nauczyciela języka obcego pracującego w prywatnej szkole języka obcego i jest stosowane zamiennie ze słowem „nauczyciel”. Należy jednak podkreślić, że praca lektora i nauczyciela szkoły publicznej różnią się od siebie w zakresie pracy wychowawczej, jako że głównym zadaniem lektora jest przekazywanie wiedzy, nie zaś pedagogiczna korekta zachowań uczniów.

Mimo to praca lektora wymaga nie tylko dobrej znajomości dydaktyki nauczania języka obcego lecz także dużych umiejętności społecznych. Wynika to ze specyfiki jego pracy. Najczęściej lektor prowadzi kursy językowe z grupami liczącymi od 5 do 15 osób. Podyktowane jest to dbałością o wysoki standard nauczania, jak i wymaganiami klientów, którzy preferują naukę w małych grupach. Z moich rozmów z lektorami i własnego doświadczenia wynika, że grupy kursantów języków obcych wykazują podobną dynamikę, jak grupy biorące udział w warsztatach rozwoju osobistego. Zajęcia odbywają się przeważnie od dwóch to trzech razy w tygodniu, choć są szkoły, które zapewniają częstszy kontakt z lektorem. Czas trwania lekcji waha się od dwóch godzin lekcyjnych (1h 30 min), aż po szkolenia całodniowe.

Różnorodność ofert pracy dla lektorów świadczy o dużym zapotrzebowaniu kadrowym na przedstawicieli tego zawodu. Mimo tego, zawód lektora języków obcych nie doczekał się jak dotąd pogłębionej analizy merytorycznej. Owszem, praca nauczyciela szkoły publicznej jest dobrze poznana i poddawana nieustannej ocenie. Poświęcono jej również wiele publikacji, zapewne z powodu jej znaczenia dla ogółu społeczeństwa. Jednakże, w chwili, gdy rola języków obcych jest tak ważna dla sukcesu zawodowego i gdy tak wiele osób korzysta z usług prywatnych szkół językowych pozycja lektora języków obcych staje się coraz silniejsza.

Tym co uczniom najbardziej zapada w pamięć nie są ćwiczenia, techniki, czy metody nauczania. Lektor oddziałuje na studenta całą swoją osobowością i temperamentem.

Przełom dwudziestego i dwudziestego pierwszego wieku to wzmożona praca pedagogów, by w procesie nauczania uwzględniać zalecenia teorii wielorakich inteligencji. To również czas, gdy coraz częściej na lekcjach języka obcego nauczyciele korzystają z metody komunikacyjnej, która nakłada na nich obowiązek wchodzenia w interakcje z kursantami (w przeciwieństwie do metody audiolingwalnej kładącej nacisk na mechaniczne wyrabianie nawyków językowych poprzez wielokrotne powtarzanie i utrwalanie) (Komorowska, 2002). Zgodnie z poglądem prezentowanym przez wielu metodyków nauczania języków obcych, nauczyciel jest organizatorem komunikacji mającej miejsce w grupie studentów (Scrivener, 1994).

Cytowany przez Scrivenera Carl Rogers twierdził, że dobrego nauczyciela charakteryzują trzy cechy: okazywanie szacunku wobec ucznia, empatia i autentyczność. Dzięki tym właściwościom lektor jest w stanie stworzyć warunki sprzyjające uczeniu się. Na warunki te, według Rogersa, składają się pozytywne nastawienie ucznia i nauczyciela, atmosfera wsparcia i komfortu emocjonalnego rozumianego jako brak strachu i tendencja do podejmowania wyzwań edukacyjnych (Scrivener, 1994). Aby temu podołać, dobrze aby nauczyciel był wyposażony w określoną wiedzę i umiejętności. Nauczyciel zdobywa wspomniane zasoby w trakcie kształcenia zawodowego. Są to w większości wiedza merytoryczna z nauczanego przedmiotu i umiejętności dydaktyczne przekazywania posiadanych informacji. Na proces uczenia wpływają także kompetencje nie zawodowe, lecz te rozwijające się w trakcie socjalizacji, lub później doskonalone w ramach uczestnictwa w różnorodnych warsztatach rozwoju osobistego i społecznego. Jako, że literatura dotycząca zawodu lektora nie istnieje, autor korzysta z dostępnych opracowań poświęconych zawodowi nauczyciela, z tym jednak zastrzeżeniem, że praca wychowawcza nie będzie w tej pracy poruszana.

 Kompetencje zawodowe lektora

Jak podaje Zaborowski (1986) nauczycielowi przypisuje się szereg funkcji: funkcję informacyjno-kształcącą, praktyczno-zawodową i funkcję społeczno zawodową. Aby nauczyciel mógł skutecznie wypełniać funkcje nałożone na niego przez społeczeństwo i instytucje edukacyjne musi być wyposażony w określone kompetencje.

Zgodnie z ideą placówek kształcenia nauczycieli człowiek rozpoczynający pracę w szkole jako nauczyciel, powinien być w pełni przygotowany do zawodu. Powinien być wyposażony w pewne, niezbędne kompetencje zawodowe. Kompetencje zawodowe nauczyciela można ogólnie zdefiniować jako niezbędny poziom wiedzy i umiejętności merytorycznych i metodycznych; konieczność prezentowania właściwych postaw wobec studentów (Zaborowski, 1986).

W przypadku zawodu nauczyciela pełne przygotowanie do pracy nie jest możliwe. Kompetencje, których ten zawód wymaga są zawsze niewystarczające i wymagają nieustannej zmiany. Powodem braku możliwości pełnego przygotowania do pracy jest niepowtarzalność sytuacji edukacyjnych, w jakich nauczyciel działa, oraz komunikacyjny charakter jego pracy. Nauczyciel działa w dynamicznej rzeczywistości – to znaczy otwartej na zmienność, różnorodność i konflikty.

Dyskusja wokół Europejskiej Strategii Edukacyjnej, tzw. Strategii Lizbońskiej przyniosła efekty w postaci pakietu kompetencji, wymaganych od europejskiego nauczyciela. Kompetencje te związane są   z procesem uczenia się i nauczania, a więc są to: umiejętność pracy w wielokulturowej i zróżnicowanej społecznie klasie, tworzenia dogodnych warunków uczenia się. Nauczyciel musi posiadać umiejętność włączania technologii informacyjno-komunikacyjnej do codziennego funkcjonowania uczniów, pracy w różnych zespołach, współpracy przy tworzeniu programów nauczania, organizacji procesu kształcenia i oceniania, a także umiejętność dostrzegania i rozwiązywania problemów, umiejętność stałego poszerzania swojej wiedz i doskonalenia swoich umiejętności.

 Kompetencje społeczne lektora

Pojęcie kompetencji społecznych zostało wprowadzone do psychologii przez Roberta White’a w roku 1959. Wcześniej, bo już w 1920 r. Thorndike użył wyrażenia „inteligencja społeczna” opisując ją jako umiejętność zrozumienia innych ludzi i poprawnego społecznie zachowania się wobec nich (Plewicka, 1982; Pilecka, Pilecki, 1990). Idea, by umiejętności społeczne traktować jako inteligencję lub jeden z jej czynników jest bardzo popularny wśród badaczy. Cattell uczynił z nich składową inteligencji skrystalizowanej, a Guilford uznał, że stanowią one rodzaj inteligencji (Nęcka, 2003). Można zaobserwować wyraźny trend w badaniach nad umiejętnościami społecznymi. Z kolei w 1990 Salovey i Meyer ukuli nazwę inteligencja emocjonalna na określenie umiejętności kontrolowania własnych i cudzych emocji, odróżniania ich i wykorzystywania nabytej w ten sposób wiedzy do kierowania myśleniem i postępowaniem (Salovey, Slyter, 1999). Sukcesywnie zyskiwały one coraz większe znaczenie, co zaowocowało wyniesieniem ich do rangi indywidualnej inteligencji przez Gardnera (Gardner, 2002).

Argyle (1999) pod terminem kompetencja społeczna rozumie zdolność, posiadanie niezbędnych umiejętności do tego, aby uzyskać zamierzony efekt na innych ludzi w określonych sytuacjach społecznych. Podkreśla także, że zdolności takie mogą być wykorzystane zarówno dla celów antyspołecznych jak i społecznych.

Według Borkowskiego (2003) kompetencje społeczne rozumiane są jako spójny i funkcjonalny asortyment wiedzy, doświadczeń, cech osobowości, umiejętności i zdolności społecznych, który ułatwia człowiekowi podejmowanie i rozwój stosunków i kontaktów z innymi ludźmi, aktywne współuczestnictwo w pracy rozmaitych grup społecznych, wystarczająco dobre sprawowanie ról społecznych oraz skuteczne wspólne przełamywanie powstających problemów. Osoba będąca społecznie kompetentna jest zarazem przedmiotem i podmiotem społecznego wpływu.

Kompetencje społeczne służą następującym celom (Borkowski, 2003): zapewniają lepsze rozumienie się i porozumiewanie, ułatwiają poznawanie nowych osób, wspomagają radzenie sobie w nowych sytuacjach, rozszerzają możliwości zaspokajania potrzeb społecznych, ułatwiają udzielanie wsparcia społecznego, otwierają szersze perspektywy uczestniczenia w życiu obywatelskim, podnoszą indywidualną i grupową efektywność współpracy, pobudzają proces autokreacji i kierowania własnym rozwojem, zwiększają możliwości rozwiązywania problemów, konfliktów i patologii społecznych.

Umiejętności społeczne to specyficznie rozumiane umiejętności, które przyczyniają się do skutecznej interakcji z otoczeniem. Według słownika, umiejętność to praktyczna znajomość czegoś, biegłość w czymś, zdolność wykonywania czegoś. Zdolność zaś jest predyspozycją do łatwego opanowania pewnych umiejętności, zdobywania wiedzy, uczenia się (SJP, 2007). Słowo „kompetencja” z łacińskiego oznacza przydatność, odpowiedzialność i zakres wiedzy. Dla człowieka jako jednostki, efektywne funkcjonowanie w relacjach z innymi jest niezbędną umiejętnością, szczególnie w przypadku, kiedy praca wymaga obcowania z ludźmi. Umiejętność i zdolność do owocnych, sensownych kontaktów z innymi jest wyznacznikiem efektywności funkcjonowania jednostki w rzeczywistych sytuacjach życiowych.

Johnson stwierdził, że człowiek jest zwierzęciem społecznym, a więc jego poczucie szczęścia i pełni, zależy od umiejętnego i sprawnego kontaktowania się z innymi ludźmi. Ponadto cała cywilizacja opiera się na zdolności współpracy z innymi, prowadzeniu wspólnych działań. Ludzie są niezbędni sobie nawzajem do szczęścia i spełnienia, muszą też ze sobą współpracować, jeśli chcą stanąć na wysokości swoich zadań i upodobań (Johnson, 1992). W psychologii społecznej pojęcie kompetencji społecznych jest rozumiane jako umiejętność osiągnięcia celów społecznych i jednostkowych z równoczesnym zachowaniem dobrych stosunków z partnerami interakcji (Smółka, 2008). Pojęcie kompetencji społecznych definiowane jest przez Karen i Birman (2003) jako umiejętność poznawcza, emocjonalna, która przyczynia się do przystosowania jednostki do środowiska społecznego, czyli o kompetencji społecznej możemy mówić jako zdolności do wywierania pożądanego wpływu na innych ludzi w sytuacjach społecznych. Kompetencje społeczne uwarunkowane są cechami osobowości, temperamentu, inteligencji ogólnej, społecznej i emocjonalnej. Kompetencje społeczne można też rozumieć jako złożone umiejętności do radzenia sobie w sytuacjach społecznych określonego typu, osiąganie celów w życiu społecznym, budowania więzi emocjonalnych z innymi ludźmi, ujmowanych jako tworzenie, rozwijanie i utrzymywanie związków oraz uzyskiwanie społecznego poparcia.

   Rozwój kompetencji społecznych zależy od zdolności niezbędnych do przetwarzania informacji behawioralnych. Argyle określił je jako inteligencję społeczną. Za pomocą kompetencji społecznych możemy zorientować się, jaką strategie obrać, aby osiągnąć konkretny cel. Przykładowe umiejętności to: nagradzanie, podnoszenie atrakcyjności, empatia, asertywność, komunikacje werbalne, umiejętność korzystnej autoprezentacji (Argyle, ). Inteligencja emocjonalna (IE) i kompetencje społeczne (KS), konstrukty nieco pokrewne, w ostatnim dziesięcioleciu zwracają uwagę badaczy jako właściwości przyczyniające się do ogólnego dobrego przystosowania jednostki, a w tym skutecznego funkcjonowania w sytuacjach zawodowych. Tymi pojęciami określane bywają nieco odmienne, w zależności od podejścia badawczego, zestawy umiejętności i zdolności indywidualnych (Goleman, 1997; Salovey i Sluyter, 1999). Najogólniej mówiąc kompetencje społeczne to dyspozycja warunkująca efektywność funkcjonowania w sytuacjach społecznych, umiejętność realizowania własnych celów w sposób akceptowany społecznie. Mianem inteligencji emocjonalnej określa się umiejętność uświadamiania sobie emocji własnych i cudzych (zdolność śledzenia i różnicowania własnych odczuć) oraz zdolność wykorzystywania procesów emocjonalnych w kierowaniu własnym myśleniem i działaniem (Jaworowska i Matczak, 2001).

Kompetencje społeczne to jedne z najważniejszych umiejętności zaliczanych przez Komisję Europejską do kompetencji kluczowych. Uznanie dla tych zdolności jest wyrażane przez Komisję choćby poprzez finansowe wspieranie rozwoju kompetencji społecznych, zwłaszcza w krajach nowoprzyjętych do wspólnoty, lub tych które charakteryzują się dużą różnorodnością etniczną czy społeczną (Eurydice, 2002).

Według Matczak osoby, o wyższych kompetencjach społecznych preferują zawody „społeczne” i częściej je wybierają. Z drugiej strony kierunki studiów przygotowujące do tego typu zawodów powinny kształcić umiejętności związane z kontaktem z innymi ludźmi, a także zwiększać zainteresowanie nim (Matczak,1998). Z punktu widzenia praktyki pedagogicznej i metodycznej niektóre umiejętności nauczyciela są bardziej potrzebne niż inne. Lektor języka obcego rzadziej niż nauczyciel w szkole publicznej poucza i przywołuje do porządku. Metodyka nauczania osób dorosłych także wymusza inne zachowania wobec kursantów niż wobec uczniów szkoły publicznej. W związku z tym wydaja się ważne, aby ocenić poziom psychologicznych kompetencji nauczyciela. Istotnym ze względu na skuteczność nauczania jest również zbadanie potrzeb szkoleniowych nauczycieli, tak aby dostosować ofertę edukacyjną do rzeczywistego zapotrzebowania klientów.